İran ile ABD arasında yürütülen müzakerelerin ikinci turu tamamlanmış ve taraflardan temkinli de olsa olumlu açıklamalar gelmiştir. Teknik düzeyde ilerleme sağlandığı belirtilmekle birlikte, yaptırımların kaldırılması, nükleer faaliyetlerin kapsamı ve güvenlik garantileri gibi temel anlaşmazlıkların varlığını koruduğu görülmektedir. Diplomatik süreç devam ederken sahadaki askerî gerilim düşmemiş, aksine karşılıklı sert açıklamalarla eş zamanlı biçimde yükselmiştir.

ABD, Körfez Savaşı’ndan bu yana bölgeye en büyük askerî yığınaklardan birini yapmış; hava ve deniz gücü ile uzun menzilli taarruz kapasitesini belirgin biçimde artırmıştır. Başkan Donald Trump dahil olmak üzere üst düzey Amerikalı yetkililer, “askerî seçeneğin masada olduğu” yönünde güçlü mesajlar vermeye devam etmektedir. Buna karşılık İranlı yetkililer de herhangi bir saldırıya “kapsamlı ve sert” karşılık verileceğini yinelemektedir. Son olarak İran’ın Birleşmiş Milletler Daimi Temsilciliği, olası bir saldırı halinde bölgedeki tüm düşman üs ve varlıkların meşru hedef sayılacağını ve doğacak sonuçlardan ABD’nin sorumlu olacağını resmen bildirmiştir.

Bu karşılıklı askerî söylem ve fiilî hazırlık düzeyi dikkate alındığında, çatışma olasılığının artık teorik bir ihtimal olmaktan çıkıp somut bir risk parametresine dönüştüğü görülmektedir. Bu bağlamda en kritik soru şudur: Olası bir ABD müdahalesi sınırlı ve hedef odaklı bir operasyon mu olacaktır yoksa kapsamlı ve imha temelli bir harekâta mı dönüşecektir?

Bölgeye sevk edilen hava platformları, uzun menzilli kesin atış sistemleri, elektronik harp kabiliyetleri ve deniz unsurlarının bileşimi, olası müdahalenin ağırlıklı olarak bir hava harekâtı formatında tezahür edeceğine işaret etmektedir. Kara kuvvetleri unsurlarının görece sınırlı tutulması, harekât ve hava indirme operasyonu gibi seçeneklerin operasyonel maliyet-fayda hesabında yapısal olarak dezavantajlı konumda yer aldığını ortaya koymaktadır. Bu dezavantajı biçimlendiren temel değişkenler İran’ın yaklaşık 1,65 milyon km²’lik coğrafi derinliği, asimetrik savaş doktrininde biriktirilen kurumsal deneyim, Devrim Muhafızları Ordusu’nun (DMO) merkezî olmayan ve ağ tabanlı operasyonel yapısı ve toplumsal mobilizasyon kapasitesidir.

Bu değişkenler bir arada ele alındığında, kara kuvvetlerine dayalı kapsamlı bir müdahalenin Vietnam, Afganistan ve Irak deneyimlerini stratejik maliyet açısından aratacak bir süreci tetikleyebileceği anlaşılmaktadır. Deniz unsurlarının ise büyük olasılıkla bağımsız bir muharebe rolü üstlenmeyeceği, bunun yerine hava harekâtına lojistik ve ateş desteği ile deniz kontrolü sağlayacak biçimde kullanılacağı öngörülmektedir.

Operasyonun türü belirli ölçüde netleştiğinde asıl belirleyici soru şudur: Hava harekâtı hangi stratejik konsept çerçevesinde icra edilecektir? Bu noktada iki temel ihtimal ortaya çıkmaktadır. Birinci ihtimal, sınırlı ve etki odaklı bir harekât konseptidir. Bu yaklaşımda amaç, İran’ın tüm askerî kapasitesini kalıcı biçimde imha etmek değil seçilmiş hedefler üzerinden karar alma mekanizmalarını, liderlik psikolojisini ve stratejik iradesini baskı altına almak, caydırıcı bir şok etkisi üretmek ve müzakere masasındaki dengeyi Washington lehine çevirmektir. Bu seçenekte hedef seti görece dar tutulur, operasyon süresi sınırlı olur ve çatışmanın kontrollü biçimde tırmanmaması esas alınır.

İkinci ihtimal ise kapsamlı ve imha odaklı bir harekât konseptidir. Bu senaryoda hedef, İran’ın nükleer tesislerini, balistik füze üretim ve depolama altyapısını, hava savunma sistemlerini ve kritik askerî kapasite unsurlarını geniş çaplı ve eş zamanlı saldırılarla sistematik biçimde devre dışı bırakmaktır. Amaç yalnızca psikolojik baskı oluşturmak değil, İran’ın stratejik askerî kabiliyetini aşındırmak ve uzun vadeli operasyonel kapasitesini zayıflatmaktır. Bu yaklaşım daha geniş hedef listesi, daha uzun süreli operasyon ve daha yüksek tırmanma riski anlamına gelmektedir.

Her iki konseptin de kendine özgü yapısal kısıtları ve öngörülemeyen sonuçları bulunmaktadır. ABD’nin son dönem operasyonel tecrübeleri ve bölgeye konuşlandırdığı askerî güç dikkate alındığında, kapsamlı imha odaklı bir seçeneğin planlama düzeyinde daha ciddi biçimde değerlendirildiği söylenebilir. Bununla birlikte, pratikte sınırlı etki üretmeyi hedefleyen unsurlar ile belirli kritik altyapıyı tasfiye etmeye dönük saldırıların bir arada kullanıldığı hibrit bir modelin de güçlü bir ihtimal olarak varlığını koruduğu göz ardı edilmemelidir.

Etki mi imha mı?

Etki odaklı harekât konseptinin temel analitik cazibesine karşın en kritik yapısal zafiyeti etkinin hesaplanamaz genişliğidir. Bu konsept çerçevesinde ortaya çıkabilecek doğrudan etki, dolaylı etki, aşamalı etki, kümülatif etki ve amaçlanmamış etki gibi çok katmanlı ve birbirini tetikleyen etki türleri hem hedef seçimi sürecini hem de operasyonel sonuçların önceden belirlenmesini son derece güçleştirmektedir. Belirli bir hedefe yönelik doğrudan bir saldırı, teorik olarak öngörülmeyen dolaylı ve kümülatif etkiler zinciri başlatabilir. Bu zincirin nereye uzanacağını ve ne tür stratejik sonuçlar doğuracağını operasyon öncesinde modellemenin güçlüğü, konseptin uygulanabilirliği önünde ciddi bir epistemik engel oluşturmaktadır.

Örneğin, İran devrim rehberliği ya da üst komuta kademesinin doğrudan hedef alınması olarak somutlaşan bir “dekapitasyon stratejisi”, teorik düzeyde anlık ve yüksek bir psikolojik etki üretebilecek gibi görünse de pratik deneyimler bu beklentinin yanıltıcı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Haziran 2025 çatışması bu bağlamda son derece aydınlatıcı bir tarihsel vaka sunmaktadır. İsrail’in etki odaklı saldırıları akabinde İran komuta kademesinde ve karar alma mekanizmalarında kısa süreli kaotik bir tablo ortaya çıkmış ancak bu tablo, öngörülenin aksine, beklenenden çok daha hızlı biçimde giderilmiştir. İran’ın sergilediği kurumsal esneklik, yedek komuta mekanizmaları ve hiyerarşik yeniden yapılanma kapasitesi, etki odaklı harekât konseptinin öngördüğü uzun süreli kurumsal çöküş senaryosunun gerçekçilik payını ciddi ölçüde düşürmektedir. Bu durum, etki odaklı yaklaşımın “sembolik hedef-maksimum etki” denkleminin İran gibi kurumsallaşmış devlet kapasitesine sahip bir aktöre karşı anlamlı biçimde işleyip işlemeyeceğine dair soru işareti doğurmaktadır.

İmha odaklı harekât konsepti ise doğası gereği daha somut, ölçülebilir ve fiziksel olarak doğrulanabilir hedeflere yönelmektedir. Bu konseptte öncelikli hedefler olarak İran’ın Natanz, Fordo ve Arak gibi nükleer zenginleştirme tesisleri, balistik füze üretim tesisleri ile depolama ve fırlatma altyapısı öne çıkmaktadır. ABD’nin Haziran 2025’teki operasyonundan edinilen veriler, bu konseptin operasyonel sınırlarını hem daha belirgin hem de daha sorgulayıcı bir biçimde gözler önüne sermiştir. Söz konusu operasyon, belirli tesislerin fiziksel olarak tahrip edilebildiğini ve nükleer programda ölçülebilir bir gecikme yaratılabildiğini ortaya koymuştur. Bununla birlikte, aynı operasyon İran’ın sistemini kalıcı çöküşe götürmediğini, dahası güvenlik açıklarını görünür kılarak İran’ın savunma mimarisinin hızla yeniden yapılandırılması için güçlü bir siyasi meşruiyet zemini hazırladığını da teyit etmiştir. Bu paradoksal tablo, imha odaklı harekâtın bile tek başına kalıcı ve sürdürülebilir bir stratejik sonuç üretip üretemeyeceği sorusunu kaçınılmaz biçimde gündemde tutmaktadır.

Her iki konseptin ortak açmazı olan dinamik hedefleme ve planlı hedefleme gerilimi de bu noktada stratejik önem kazanmaktadır. Hava harekâtı öncesinde istihbarat verilerine dayanılarak titizlikle hazırlanan hedef listesi, operasyonun fiili icrası sırasında İran’ın öngörülemeyen savunma hamleleri ve asimetrik karşı saldırı kapasitesi nedeniyle dinamik bir baskıyla karşılaşacaktır. Operasyon planında yer almayan, ancak anlık tehdit oluşturan unsurlara yönelimi ifade eden dinamik hedefleme süreci devreye girdiğinde, operasyonel enerji ve kaynakların yeniden tahsis edilmesi zorunlu hale gelecek ve bu durum harekat ritmini bozarak planlı hedeflere yönelik etkinliği düşürecektir. İran’ın balistik füze kapasitesinin bu tür bir dinamik hedefleme zorunluluğunu yaratma ihtimali özellikle yüksektir. ABD üslerine, İsrail’e ya da bölgedeki müttefik altyapısına yönelik olası toplu balistik füze saldırıları hem harekat ritmini sarsacak hem de operasyonel kayıpları artırarak siyasi sürdürülebilirlik eşiğini aşındıracaktır.

Askerî müdahalenin paradoksları

Askerî müdahalelerin stratejik etkinliğini değerlendirmekte başvurulan klasik güç teorisi çerçevesi, İran vakasında ciddi analitik yetersizlikler sergilemektedir. Üstün askerî gücün sistematik ve kararlı biçimde uygulanmasının rakibi kaçınılmaz olarak teslim almaya ya da davranış değişikliğine zorlayacağına dair Clausewitzci temel kabul, İran’ın tarihsel deneyimler ışığında somutlaştırdığı kurumsal öğrenme kapasitesiyle doğrudan ve yapısal biçimde çelişmektedir. Ekim 2024’teki İsrail hava saldırısı, Haziran 2025’teki on iki günlük çatışma ve ABD’nin nükleer tesislere yönelik operasyonları art arda incelendiğinde, bu baskıların İran’ın güvenlik mimarisini zayıflatmak yerine onu paradoks biçimde sertleştirdiği ve çok daha dirençli bir yapıya kavuşturduğu görülmektedir.

Organizasyonel gelişim ve kurumsal öğrenme literatüründeki “kriz yoluyla öğrenme” mekanizması, İran vakasını analitik düzeyde açıklamak için güçlü ve ampirik olarak desteklenmiş bir kuramsal çerçeve sunmaktadır. Bu mekanizma, dış askerî baskının kurumsal kapasite açıklarını görünür kılması ve sistemin ayakta kalması koşulunda bu bilgilerin kurumsal güçlendirme için stratejik bir girdi olarak kullanılması sürecini betimlemektedir. İran vakasında bu sürecin somut kurumsal çıktıları son derece dikkat çekici bir tablo ortaya koymaktadır. Kritik altyapı güvenliği için yeni protokoller hayata geçirilmiş, kontra-istihbarat uygulamaları derinleştirilmiş, hava savunma sistemlerindeki açıklar tespit edilerek giderilmeye çalışılmış ve balistik füze üretim kapasitesi nitelik ile nicelik bakımından artırılmıştır.

Bu süreç, teknik onarımla sınırlı kalmamış ve doğrudan kurumsal yeniden yapılanma boyutuna taşınmıştır. İran Milli Güvenlik Yüksek Konseyi’ne bağlı olarak kurulan Savunma Konseyi, karar alma süreçlerinin kaotik konjonktürlerde muhafaza edilebilir bir nitelik kazanmasını ve kriz koşullarına uygun bir birime evrilmesini sağlamıştır. Bu kurumsal evrim, güvenlik yönetişimindeki yapısal bir kırılmayı temsil etmekte ve İran’ın olası gelecek çatışmalara karşı hazırlık kapasitesini operasyonel düzeyde yükseltmektedir. Savaş ve çatışma sonrası devlet yapılanması literatüründe sık gözlemlenen bu kurumsal öğrenme ve uyum örüntüsü, İran vakasında özellikle belirgin ve sistematik bir biçimde tezahür etmektedir.

Stratejik etki değerlendirmesinde göz ardı edilemeyecek bir diğer kritik boyut, toplumsal ve meşruiyet dinamikleridir. Balistik füzelerin İsrail’in Demir Kubbe ve Arrow sistemleri başta olmak üzere çok katmanlı hava savunma mimarisini kısmen aşarak Tel Aviv ve Hayfa gibi stratejik merkezlere ulaşabilmesi, İran kamuoyunda güçlü bir güvenlik güveni ve prestij kazanımı yaratmıştır. Olası yeni bir ABD operasyonunun da yapısal olarak benzer bir toplumsal dinamik yaratacağı, dahası rejim değişikliği ya da iç ayaklanma senaryolarının öngörülen tetikleyici işlevi üstlenmek yerine tersine konsolidasyon dinamiği üretebileceği de kuvvetle öngörülmektedir.

Güç ile etkinlik arasında

Yukarıda sunulan analitik çerçevenin bütüncül bir sentezi, ABD’nin İran’a yönelik olası askerî müdahalesinin taktik düzeyde sınırlı başarılar elde etse bile stratejik düzeyde hedeflenen sonuçları üretme kapasitesinin yapısal kısıtlar içinde şekillendiğini ortaya koymaktadır. Bu kısıtlar çerçevesinde üç temel senaryo olasılıksal bir hiyerarşi içinde değerlendirilebilir.

En düşük gerçekleşme olasılığı taşıyan birinci senaryo, hava, kara ve deniz unsurlarının eş zamanlı ve koordineli biçimde kullanıldığı kapsamlı müşterek harekâtı içermektedir. Bu senaryo teorik olarak kalıcı bir stratejik sonuç üretme kapasitesi taşısa da operasyonel maliyet yükü, kayıp riski, siyasi sürdürülebilirlik kısıtları ve bölgesel çatışma genişleme tehlikesi nedeniyle ABD açısından uygulanabilir görünmemektedir. Orta düzey gerçekleşme olasılığı taşıyan ikinci senaryo, nükleer tesisler ve balistik füze altyapısını birincil hedef alan imha odaklı sınırlı hava harekâtıdır.

Bu senaryo kısa vadeli fiziksel hasar ve belirli düzeyde program gecikmesi üretebilir, ancak İran’ın kurumsal öğrenme kapasitesi ve güvenlik mimarisinin yeniden yapılanma dinamikleri göz önünde bulundurulduğunda, kalıcı stratejik işlevsizleştirme yerine İran’a yeni bir güçlenme fırsatı sunacağı kuvvetle öngörülmektedir. En yüksek gerçekleşme olasılığı taşıyan üçüncü senaryo ise diplomatik baskı ile askerî tehdit söyleminin müzakere enstrümanı olarak stratejik biçimde araçsallaştırıldığı, sınırlı ve sembolik operasyonlarla çerçevelenmiş baskı yönetimi yaklaşımıdır. Bu senaryo kalıcı stratejik kazanım üretmekten uzak olmakla birlikte, doğrudan askerî müdahaleye kıyasla kontrol edilebilir bir risk profili sunmakta ve müzakere sürecini canlı tutma işlevi görmektedir.

Sonuç olarak, ABD’nin İran’a yönelik olası askerî müdahalesinin önünde duran ve bu analizin bütününe nüfuz eden temel stratejik paradoks şudur: Kalıcı sonuç üretebilecek kapsamlı bir harekât operasyonel ve siyasi olarak uygulanabilir değildir. Uygulanabilir olan sınırlı hava harekâtları ise yapısal olarak kalıcı bir stratejik sonuç üretmeyecek, bunun ötesinde İran’ın öğrenme ve güçlenme döngüsünü hızlandırarak uzun vadeli stratejik dengeyi İran lehine dönüştürecektir. Bu yapısal kısıt, müzakere masasının askerî alternatiflere kıyasla rasyonel aktörler için hem daha az maliyetli hem de daha sürdürülebilir bir çatışma yönetimi olmaya devam ettiğine işaret etmektedir.