İran’ın maksimalist tutumu, yalnızca bir müzakere taktiği olarak değil birbirini izleyen gelişmelerin şekillendirdiği bir nedensellik zincirinin sonucu olarak değerlendirilmelidir.
İran’ın Maksimalist Yönelimi: Stratejik Arka Plan ve Değişim İhtimali
İran ile ABD arasında Nisan ayından bu yana yürütülen diplomatik temaslar ve müzakereler, inişli çıkışlı bir seyir izlemektedir. Zaman zaman ivme kazanan, zaman zaman ise kesintiye uğrayarak yeniden çatışma ihtimalini gündeme getiren süreç, Kasım ayı itibarıyla kritik bir aşamaya ulaşmıştır. Gelinen noktada, başta nükleer mesele olmak üzere taraflar arasındaki anlaşmazlıkların diplomatik yollarla çözülebileceği beklentisi ile müzakerelerin başarısızlığa uğraması hâlinde yeniden askerî çatışmaya dönülebileceği ihtimali neredeyse aynı ağırlıkta tartışılmaktadır. Birbirine karşıt bu iki senaryonun eş zamanlı olarak gündemde olması, diplomatik sürecin geleceğine ilişkin belirsizliğin boyutlarını ortaya koymaktadır.
Müzakerelerin sonuç verme ihtimaline ilişkin belirsizliğin başlıca nedenlerinden biri, ABD’li yetkililerin İran’ın tutumuna yönelik son açıklamalarıdır. Washington, Tahran’ın müzakerelerde kendi şartlarını dayatmaya devam ettiğini ve uzlaşmaya açık bir yaklaşım yerine maksimalist taleplerde ısrar ettiğini savunmaktadır. Bu tutumun müzakere sürecini zorlaştırdığı açıktır. Zira taraflardan birinin taleplerini pazarlığa kapatması, karşılıklı tavizler yoluyla uzlaşmaya varılmasını güçleştirmektedir. Ancak İran’ın bu yaklaşımını yalnızca müzakere taktiği olarak değerlendirmek yeterli değildir. Tahran’ın maksimalist tutumunun arkasındaki stratejik gerekçelerin ve bu gerekçeleri şekillendiren algıların incelenmesi hem mevcut pozisyonunun nedenlerini anlamak hem de müzakerelerin bundan sonraki seyrine ilişkin İran’ın bakış açısından öngörüler geliştirmek bakımından önem taşımaktadır. Bu analiz, İran’ın tutumunu şekillendiren gelişmeleri kronolojik bir çerçevede ele alarak zorunluluk, sınama, özgüven ve maksimalizm arasındaki ilişkiyi açıklamayı amaçlamaktadır.
İran’ın stratejisi tercih mi zorunluluk mu?
İran’ın mevcut yaklaşımını anlamak için 2025 ve 2026 yıllarında yaşanan savaşlara, bu savaşların stratejik arka planını kavramak için ise 2024’teki gelişmelere bakmak gerekmektedir. Hizbullah’ın 2024 yılında İsrail saldırıları karşısında ağır kayıplar vermesi ve Suriye’de yaşanan rejim değişikliğinin bölgesel dengeleri sarsması, İran’ın uzun süredir benimsediği savunma anlayışını yeniden gözden geçirmesini zorunlu kılmıştır. Bu gelişmeler, Tahran’ın bölgesel müttefiklere ve silahlı gruplara dayalı savunma stratejisinin sınırlarını ortaya çıkarırken özellikle İsrail tehdidi karşısında kendi askerî kapasitesine daha fazla ağırlık vermesine yol açmıştır. Dolayısıyla İran’ın savunma stratejisindeki değişim, yeni bir tercihten çok değişen güvenlik koşullarının dayattığı bir zorunluluk olarak şekillenmiştir. Bu zorunluluk, yeni stratejinin savaş koşullarında sınanmasından elde edilecek sonuçları da Tahran açısından daha önemli hâle getirmiştir.
Haziran 2025, İran’ın değişen güvenlik koşulları karşısında benimsediği yeni savunma stratejisinin ilk ciddi sınamayla karşılaştığı dönem olmuştur. İran, bu sınamada kendi askerî kapasite ve kabiliyetlerini etkili biçimde kullanmış, İsrail’e önemli maliyetler yüklemiş ve uğradığı kurumsal kayıplara rağmen direnç gösterebilmiştir. Bu tecrübe, bölgesel vekil ağlarından ziyade öz askerî kapasiteye dayanma yönündeki stratejik tercihin Tahran açısından doğrulandığı şeklinde değerlendirilmiştir. Özellikle kurumsal kayıplara rağmen devlet ve askerî yapıların işlevlerini sürdürebilmesi, İran’ın savunma kapasitesine ilişkin değerlendirmelerinde belirleyici olmuştur.
Şubat 2026’da başlayan ABD-İsrail-İran savaşı ise bu stratejinin sınanmasında daha ileri bir aşamayı temsil etmiştir. İran, ABD ve İsrail’in askerî gücüyle doğrudan ve eş zamanlı olarak karşı karşıya kalmıştır. Buna rağmen Tahran, ABD ve İsrail’in rejim değişikliği ve etnik ayaklanma hedeflerine ulaşmasını engellediğini, aynı zamanda İsrail’e ve ABD’nin bölgedeki varlığına ağır maliyetler yüklediğini değerlendirmektedir. Böylece 2025’te İsrail karşısında sınanan stratejik yaklaşımın 2026’da iki aktöre karşı eş zamanlı olarak da etkili olduğu kanaati güçlenmiştir. Birbirini izleyen bu iki savaş tecrübesi, İran’ın askerî kapasitesine ilişkin değerlendirmelerinin daha güçlü bir stratejik özgüvene dönüşmesine zemin hazırlamıştır.
İran’ın bugün müzakerelerde benimsediği maksimalist tutumun psikolojik temelinde, ABD ve İsrail karşısında gösterdiğini düşündüğü toplumsal, ekonomik, askerî ve kurumsal dirençlilik bulunmaktadır. Tahran, savaşlara rağmen toplumsal bütünlüğünü, toprak bütünlüğünü ve siyasi rejimini koruyabildiği, bunun yanı sıra ABD’ye önemli maliyetler yükleyebildiği sonucuna ulaşmıştır. Özellikle rejim değişikliği ve etnik ayaklanma senaryolarının gerçekleşmemesi, İran açısından kendi dirençlilik kapasitesinin en somut göstergelerinden biri olarak görülmektedir. Bu tecrübe, Tahran’ın yalnızca askerî gücüne değil devlet ve toplum yapısının dış baskılara dayanma kapasitesine ilişkin özgüvenini de artırmıştır.
Bu özgüvenin ikinci kaynağı Hürmüz Boğazı’dır. İran, ABD üzerindeki baskıyı artırmak amacıyla Hürmüz’ü stratejik bir araç olarak kullanmış ve bu aracın ekonomik ve siyasi maliyet üretme kapasitesini savaş koşullarında sınamıştır. Tahran açısından Hürmüz’ün etkisinin fiilen görülmesi, boğazın sahip olduğu coğrafi avantajı somut bir stratejik kaldıraç hâline getirmiştir. Böylece Hürmüz, İran’ın yalnızca savaş dönemindeki baskı kapasitesinin değil müzakere sürecindeki özgüveninin de başlıca dayanaklarından biri olmuştur.
Üçüncü kaynak ise ABD ve İsrail’in savaş performansına ilişkin değerlendirmelerdir. Tahran, her iki savaşta da rakiplerinin istihbarat alanında başarısızlıklar yaşadığını, stratejik hedeflerine ulaşamadığını ve İran karşısında bir çıkmaza sürüklendiğini düşünmektedir. Bu değerlendirme, İran’ın kendisini güçlü ve dirençli taraf olarak konumlandıran yaklaşımını pekiştirmektedir. Dolayısıyla Tahran’ın özgüveni, kendi kapasitesine ilişkin olumlu değerlendirmelerinin yanı sıra rakiplerinin sınırlılıklarına dair geliştirdiği kanaatten de beslenmektedir. Bu iki unsurun birbirini desteklemesi, İran’ın mevcut stratejik yaklaşımına duyduğu güveni daha da güçlendirmektedir.
Söz konusu tecrübeler ve bunlardan çıkarılan sonuçlar, İran’ın müzakerelerde maksimalist bir tutum benimsemesinin başlıca nedenleri arasında yer almaktadır. Tahran, uzlaşma amacıyla taleplerini esnetmek yerine özellikle nükleer mesele ve Hürmüz Boğazı konusunda kendi şartlarında ısrar etmeye yönelmektedir. Burada dikkat çekici olan, İran’ın özgüvenini besleyen unsurlarla maksimalist taleplerinin yoğunlaştığı alanlar arasındaki örtüşmedir. Hürmüz Boğazı, hem savaş sırasında etkisi sınanmış bir baskı aracı hem de müzakerelerde İran’ın taleplerinin merkezinde yer alan başlıklardan biri olması bakımından bu ilişkinin en belirgin örneğini oluşturmaktadır.
Bu durum, İran’ın maksimalist tutumunun ne ölçüde sürdürülebileceği konusunda da önemli sonuçlar doğurmaktadır. Tahran’ın iki savaş boyunca gösterdiğini düşündüğü dirençlilik ve ABD’ye maliyet yükleme kapasitesi, benzer nitelikteki yeni bir askerî saldırı tehdidinin İran’ı mevcut pozisyonundan uzaklaştırma ihtimalini azaltmaktadır. İran’ın stratejik hesabında, daha önce karşı karşıya kalınan ve sonuçları göğüslenen türden bir saldırı tehdidinin caydırıcı etkisi zayıflamış görünmektedir. Hatta bu saldırıların hedeflerine ulaşamadığı yönündeki kanaat, Tahran’ın taleplerinde ısrar etmesini teşvik eden bir unsura dönüşmüş olabilir.
Bu çerçevede İran’ın mevcut tutumunu değiştirebilecek olası gelişmeler arasında, daha önce karşılaştığı askerî baskıdan nitelik ve yoğunluk bakımından ayrışan bir saldırı ihtimali öne çıkmaktadır. ABD’nin tek başına veya İsrail ile İran’ın sivil ve enerji altyapılarına yönelik geniş çaplı saldırılar düzenlemesi ya da çıkarma ve hava indirme harekâtlarına girişmesi, Tahran’ın mevcut stratejik hesaplarını değiştirme potansiyeli taşıyan senaryolar olarak değerlendirilebilir. Bu senaryoların önemi, İran’ın özgüvenini şekillendiren önceki savaş tecrübelerinden farklı bir tehdit düzeyi oluşturabilecek olmalarından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla daha önce karşılaşılan türden askerî baskıların etkisini yitirdiği varsayımı altında, İran’ın müzakere pozisyonunda değişiklik yaratabilecek etkenlerden biri, karşı karşıya kaldığı tehdidin niteliğinin ve kapsamının farklılaşması olabilir.
İran’ın maksimalist tutumu, yalnızca bir müzakere taktiği olarak değil birbirini izleyen gelişmelerin şekillendirdiği bir nedensellik zincirinin sonucu olarak değerlendirilmelidir. 2024’te yaşanan bölgesel kayıplar ve jeopolitik sarsıntılar, Tahran’ı kendi askerî kapasitesine dayanan bir savunma stratejisine yöneltmiştir. Haziran 2025’te ilk ciddi sınavını veren bu strateji, Şubat 2026’da ABD ve İsrail’e karşı eş zamanlı olarak yürütülen savaşta da İran açısından doğrulanmıştır. Bu iki savaş tecrübesi, Tahran’ın kendi dirençlilik kapasitesine, Hürmüz Boğazı’nın stratejik işlevselliğine ve rakiplerinin sınırlılıklarına ilişkin değerlendirmeleri üzerinden güçlü bir özgüven oluşturmuştur. Söz konusu özgüven ise İran’ın müzakerelerde taleplerinden taviz vermeye daha az istekli olmasına ve maksimalist tutumunu sürdürmesine zemin hazırlamıştır. Bu durum, uzlaşma ihtimalini zayıflatırken daha önce karşılaşılan türden askerî saldırı tehditlerinin Tahran üzerindeki caydırıcı etkisini de azaltmaktadır. Kasım ayı itibarıyla diplomasi ve yeniden çatışma ihtimallerinin benzer ağırlıkta tartışılması, bu stratejik tablonun yarattığı belirsizliği yansıtmaktadır. Mevcut koşullarda İran’ın müzakere pozisyonunu değiştirebilecek başlıca ihtimallerden biri, önceki savaş tecrübelerinden nitelik ve yoğunluk bakımından ayrışan bir askerî müdahaledir. Sivil ve enerji altyapısına yönelik kapsamlı saldırılar ile çıkarma ve hava indirme harekâtlarını içeren böyle bir senaryo, Tahran’ın mevcut stratejik hesaplarını yeniden gözden geçirmesine yol açabilecek bir gelişme olarak değerlendirilmektedir.