İran Cumhurbaşkanlığı Seçimlerinde Hangi Adaylar Öne Çıkıyor?

İran Cumhurbaşkanlığı Seçimlerinde Hangi Adaylar Öne Çıkıyor?
Görsel: @iramcenter
Mevcut aday tablosu, müesses nizamın 2020’den beri sistematik biçimde uyguladığı seçim mühendisliğini bu seçimlerde de devam ettirdiğini gösteriyor.
Yazı boyutunu buradan ayarlayabilirsiniz

İran’da 28 Haziran’da gerçekleşecek erken seçimde yarışacak cumhurbaşkanı adayları belli oldu. Anayasayı Koruyucular Konseyi (AKK), Cumhurbaşkanlığı adaylığı için başvurusunu kabul ettiği 81 kişiden 6’sının adaylığını onayladı. 6’sı doğrudan, diğer 6’sı da dolaylı olarak Devrim Rehberi Ali Hamenei tarafından belirlenen 12 kişiden oluşan AKK, cumhurbaşkanı ve milletvekillerinin aday adaylıklarını inceleme ve onaylama yetkisine sahiptir. AKK, uygun görmediği adayların başvurularını çeşitli gerekçelerle reddedebilmektedir. AKK’nin kararları nihai olup temyiz yolu kapalıdır. Sadece Devrim Rehberi Hamenei uygun gördüğü takdirde kanun üstü yetkisini (Hükm-i Hükûmeti) kullanarak bu tür kararları askıya alabilir veya değiştirebilir. Adaylıkları onaylanan 6 kişiden sadece 1’i (Mesud Pezeşkiyan) reformcu olup geri kalan 5 adayın (Muhammed Bakır Kalibaf, Said Celili, Mustafa Pur Muhammedi, Ali Rıza Zakani ve Emir Hüseyin Kadızade Haşimi) tamamı muhafazakâr isimlerden oluşmaktadır. Söz konusu tablo, son yıllarda sık sık tanık olunan ince işlenmiş bir seçim mühendisliğine işaret etmektedir. Başta eski Meclis Başkanı Ali Laricani olmak üzere seçimlerde rekabeti artıracak oy potansiyeline sahip ılımlı ve reformcu adayların tamamı AKK tarafından veto edilerek yarış dışında bırakılmıştır.

14. Dönem Cumhurbaşkanı Adayları

  1. Muhammed Bakır Kalibaf

Meşhed doğumlu olan Kalibaf 62 yaşındadır. Tahran Üniversitesi Siyasi Coğrafya Bölümünden mezun olmuştur. Aynı zamanda Fransa’da pilotluk eğitimi de almıştır. Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) Hava Kuvvetleri komutanlığı, Polis Teşkilatı komutanlığı, Tahran belediye başkanlığı ve Meclis başkanlığı görevlerini ifa eden Kalibaf, 28 Mayıs’ta yeniden Meclis başkanı seçilmiştir. 2005, 2013, 2021 ve son olarak 2024 olmak üzere dört kez cumhurbaşkanı adayı olmuştur. Muhafazakâr cephe içerisinde kendini neomuhafazakâr olarak tanımlayan, diğer muhafazakâr gruplara göre nispeten pragmatist bir çizgiyi benimseyen grubun lideri olarak kabul edilmektedir. Eski DMO Hava Kuvvetleri komutanı olması nedeniyle DMO içerisinde güçlü bağlantıları bulunmaktadır. Son dönemde popülaritesi düşüşe geçse de belli bir destek kitlesine sahip olan siyasetçilerden biri olduğu söylenebilir. Mart 2024’teki milletvekilliği seçimlerinde başkent Tahran’da en çok oy alan dört adaydan biri olmuştur. Adı sık sık yolsuzluk iddialarıyla gündeme gelse de mevcut tabloya bakıldığında Kalibaf, 28 Haziran’daki seçimlerde müesses nizamın desteğini arkasına almış görünüyor.

  1. Said Celili

Meşhed doğumlu olan Celili 58 yaşındadır. İran-Irak Savaşı gazisi (Savaşta tek ayağını kaybetmiştir.) olan Celili, 1980’lerden beri kritik görevlerde bulunmuştur. İran’ın sert yaptırımlarla mücadele ettiği 2007-2013 yılları arasında Millî Güvenlik Yüksek Konseyi (MGYK) genel sekreterliği ve nükleer müzakere heyeti başkanlığı yapmıştır. İlk kez cumhurbaşkanı adayı olarak girdiği 2013 seçimlerinde yaklaşık %11 oy almıştır. 2021 Cumhurbaşkanlığı Seçimlerinde de aday olsa da İbrahim Reisi’nin lehine çekilmiştir. Nükleer Anlaşma’ya yönelik muhalif tutumuyla bilinmektedir. Reisi döneminde kendisine yakın isimleri kilit mevkilere yerleştirmesi nedeniyle “gölge hükûmet” olarak anılmıştır. Hâlihazırda MGYK ve Düzenin Yararını Teşhis Konseyi (DYTK) üyesi olan Celili, Devrim Rehberi Hamenei’nin güvendiği isimlerin başında gelmektedir. Ancak Celili, radikal siyasi görüşleri nedeniyle muhafazakârlar içerisinde bile tartışılan bir figürdür. Sert ve uzlaşmaz tavrıyla bilinmektedir. Bu nedenle şu ana kadar üç kez cumhurbaşkanı adayı olsa da geniş kitlelerin desteğini elde edememiştir.

  1. Mesud Pezeşkiyan

Mahabad/Batı Azerbaycan doğumlu bir Türk olan Pezeşkiyan 69 yaşındadır. Tebriz Üniversitesi Tıp Fakültesinden mezun olmuştur. Şu ana kadar Tebriz Üniversitesi rektörlüğü; Sağlık, Tedavi ve Tıbbi Eğitim bakanlığı/yardımcılığı ve Meclis başkan vekilliği görevlerini ifa eden Pezeşkiyan, beş kez de Tebriz milletvekili seçilmiştir. Adı sık sık yolsuzluklarla anılan pek çok İranlı siyasetçinin aksine İran kamuoyunda dürüst biri olarak bilinmektedir. Mevcut adaylar arasında tek reformcu isimdir. 2021 yılında da cumhurbaşkanı aday adayı olmuş ancak adaylığı AKK tarafından reddedilmiştir. 28 Haziran’daki seçimlerde diğer cenahların da temsil edildiği izlenimini uyandırmak için adaylığının onaylandığı tahmin edilmektedir. Ancak Pezeşkiyan’ın adaylığının onaylanması, ılımlı ve reformcu kesim arasında büyük bir heyecana neden olmuş durumda. Adaylığının onaylandığının duyurulmasının ardından çok sayıda reformcu siyasi figür ve oluşumdan Pezeşkiyan’a yönelik destek açıklaması geldi. Bu nedenle Pezeşkiyan’ın önümüzdeki seçimde beklenenden çok daha büyük bir oy oranına ulaşması sürpriz olmayacaktır. Hatta reformcu cepheden gelen destekler nedeniyle Kalibaf’ın en ciddi rakibi olarak gösterilmektedir. Muhafazakârlar arasındaki kutuplaşma, Pezeşkiyan’ın şansını daha da artırabilir.

  1. Ali Rıza Zakani

Tahran doğumlu olan Zakani 58 yaşındadır. Tahran Üniversitesi Tıp Fakültesini bitirmiştir. Dört dönem milletvekilliği yapan Zakani, hâlihazırda Tahran belediye başkanı olarak görev yapmaktadır. Siyasi görüşü itibarıyla radikal muhafazakâr olarak tanımlanan çizgiye yakındır. Bu nedenle Celili ile aynı tabandan oy alması beklenmektedir. Celili lehine çekileceği yönünde çıkan iddiaları kesin bir dille yalanlayan Zakani, sonuna kadar gideceğini açıklamıştır. Halk arasında çok tanınan veya popüler bir isim olduğu söylenemez. Bu nedenle devam etmesi durumunda bile kayda değer bir başarı sağlaması beklenmemektedir.

  1. Emir Hüseyin Kadızade Haşimi

Meşhed doğumlu olan Haşimi 53 yaşındadır. Şehit Beheşti Tıp Bilimleri Üniversitesi Kulak Burun Boğaz Bölümünden mezun olmuştur. Dört dönem milletvekilliği ve bir dönem de Meclis başkan vekilliği yapmıştır. Reisi’nin göreve gelmesinin ardından 2021 yılında cumhurbaşkanı yardımcısı olarak atanmıştır. Muhafazakâr cephe içerisinde en radikal çizgiyi temsil eden Cebhe-i Paydari’nin Merkez Yürütme Kurulu üyesidir. Dolayısıyla tıpkı Zakani gibi Haşimi’nin de sadece radikal muhafazakâr tabandan oy alması beklenmektedir.

  1. Mustafa Pur Muhammedi

İran’ın en önemli dinî merkezlerinden Kum’da doğan Pur Muhammedi 64 yaşındadır. Kum İlim Havzasında Fıkıh ve İslam Hukuku eğitimi almıştır. İstihbarat bakan yardımcılığı/vekilliği, içişleri bakanlığı (Mahmud Ahmedinejad dönemi) ve adalet bakanlığı (Hasan Ruhani dönemi) görevlerini ifa etmiştir. Hem Ahmedinejad hem Ruhani döneminde bakanlık yapmış nadir bürokratlardan biridir. Ilımlı muhafazakâr kimliğiyle bilinmektedir.

Ali Laricani Neden Veto Edildi?

Soyadından da anlaşılacağı üzere Ali Erdeşir Laricani, İran’daki nüfuzlu ailelerden biri olan Laricani ailesinin bir üyesidir. Babası Ayetullah Mirza Haşim Amuli, Kum İlim Havzasındaki tanınmış din adamlarından biriydi. Ali Laricani, siyasi hayatı boyunca kültür ve İslami irşat bakanlığı, İran Radyo ve Televizyon Kurumu başkanlığı, MGYK genel sekreterliği ve üç dönem Meclis başkanlığı gibi kritik görevlerde bulunmuştur. Aynı şekilde kardeşi Sadık Laricani; yargı erki başkanlığı, AKK ve DYTK üyeliği gibi önemli görevler üstlenmiştir. Ancak Ali Laricani’nin 2021 yılındaki Cumhurbaşkanlığı adaylığının “bazı aile fertlerinin yurt dışında ikamet etmesinin ulusal güvenlik açısından sakıncalı olduğu” gerekçesiyle AKK tarafından reddedilmesiyle Laricani ailesi ile müesses nizamın arası açılmıştır. Kardeşi Ali Laricani’nin AKK tarafından veto edilmesine tepki olarak 2021 Cumhurbaşkanlığı Seçimlerinde cumhurbaşkanı seçilen Reisi’nin fezlekesini imzalamayı reddeden Sadık Laricani, gelen baskılar üzerine görevinden istifa etmek zorunda kalmıştır. Ali Laricani siyasi görüşü itibarıyla İran siyasi spektrumunda ılımlı olarak tanımlanan çizgide yer almaktadır. Tıpkı Ruhani gibi ılımlı ve muhafazakârların yanı sıra reformcu kesimin de desteğini alabilecek bir isimdir. Bu nedenle Ali Laricani’nin adaylığı, müesses nizam tarafından muhafazakâr cephe iktidarına yönelik potansiyel bir tehlike olarak görülmektedir. Öte yandan Ali Laricani, babası Ayetullah Mirza Haşim Amuli’den ötürü İran’ın en önemli dinî merkezi olan Kum İlim Havzasındaki nüfuzlu din adamlarının da desteğini alabilecek bir isimdir. Uzun yıllar yargı erki başkanlığı yapan kardeşi Ayetullah Sadık Laricani görevinden istifa etmek zorunda bırakılana kadar Hamenei sonrası devrim rehberliği için adı geçen kişilerden biriydi. Dolayısıyla Ali Laricani’nin cumhurbaşkanı olması, kardeşi Ayetullah Sadık Laricani’yi yeniden Hamenei sonrası devrim rehberi adayları arasına sokabilirdi. Bütün bu hususlar, Ali Laricani’nin cumhurbaşkanı adaylığını müesses nizam açısından karmaşık ve riskli hâle getirmektedir. Özetle Laricani’nin veto edilmesi, İran siyasetinde Hamenei’nin halefinin belirlenmesi dâhil yeni bir güç mücadelesi başlatabileceği endişesinden kaynaklanmaktadır.

Mevcut Tablo Ne Anlama Geliyor?

İran’da son dört seçimdir sıkı bir seçim mühendisliği uygulanmaktadır. Öncelikle 2020 yılındaki Meclis seçimlerinde ılımlı ve reformcu adayların büyük bölümü veto edilerek muhafazakârların Mecliste çoğunluğu elde etmeleri sağlanmıştı. Hemen sonrasındaki 2021 Cumhurbaşkanlığı Seçimlerinde uygulanan benzer bir seçim mühendisliğiyle Reisi cumhurbaşkanı seçilirken yasamadan sonra yürütme organı da muhafazakâr cephenin kontrolüne geçmişti. Son olarak Mart 2024 İslami Şûra Meclisi Seçimlerinde yine reformcu ve ılımlı cephe adaylarının büyük bölümü yarış dışında bırakılarak muhafazakârların Meclisteki baskınlığı pekiştirilmişti. Mevcut aday tablosu, müesses nizamın 2020’den beri sistematik biçimde uyguladığı seçim mühendisliğini bu seçimlerde de devam ettirdiğini gösteriyor. 28 Haziran’daki seçimlerde yarışacak adayların profili göz önüne alındığında, İran’ın yeni cumhurbaşkanının bir kez daha muhafazakârlar arasından seçilme ihtimali çok yüksektir. Muhafazakâr adaylar arasında Kalibaf-Celili ekseninde bir kutuplaşma göze çarpmaktadır. Ancak diğer muhafazakâr adayların profili yakından incelendiğinde, Kalibaf’ın Celili’ye karşı önemli bir avantaja sahip olduğu görülmektedir. Zira Pur Muhammedi hariç diğer üç muhafazakâr adayın da Celili ile aynı tabandan oy alması beklenmektedir. Bu nedenle Kalibaf, önümüzdeki Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde müesses nizamın desteğini arkasına almış, kazanma ihtimali en yüksek aday olarak öne çıkmaktadır.