ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü askerî harekâtların operasyonel sürecini ayrıntılı biçimde inceleyen her analiz, ortaya çıkan sonucun başlangıçta belirlenen stratejik hedeflerle örtüşmediğini göstermektedir. Bu uyumsuzluk, sahadaki tesadüflerle ya da rakibin kapasitesine ilişkin hatalı tahminlerle sınırlı değildir, daha derin ve yapısal bir soruna işaret etmektedir. Bunun adı stratejik istihbarat başarısızlığıdır. Bu durum, hava saldırılarının yarattığı taktik tahribatın beklenen stratejik sonuçları üretmemesinde, Körfez’deki ABD üslerine yönelik İran saldırılarının ABD Başkanı tarafından dahi “sürpriz” olarak nitelendirilmesinde ve İran toplumuna ilişkin varsayımların büyük ölçüde çökmesinde açık biçimde görülmektedir.

Askerî harekâtlarda istihbarat, birbirini besleyen ve aynı zamanda sınırlayan üç düzeyde işlev kazanır: stratejik, operatif ve taktik. Stratejik düzey, rakibin niyetini, kapasitesini ve toplumsal-siyasal direncini kavramaya yönelir, harekâtın genel mantığını ve nihai hedeflerini belirler. Operatif düzey, bu çerçeveyi sahaya taşıyan planlamayı destekler, hedef seçimi ve kuvvet dağılımı gibi alanları kapsar. Taktik düzey ise bireysel operasyonlara ilişkin anlık ve yerel veriyi işleyerek karar alma süreçlerine doğrudan katkı sağlar.

Bu üç düzey arasındaki ilişki doğrusal bir hiyerarşiden çok döngüsel ve karşılıklı etkileşime dayalıdır. Taktik başarılar operatif planlamayı güçlendirir, operatif başarılar stratejik hedeflere ulaşmayı kolaylaştırır. Aynı şekilde ters yönde bir etki de söz konusudur: stratejik düzeyde kurulan hatalı varsayımlar, taktik ve operatif başarıların anlamını ortadan kaldırabilir ya da genel çerçeveyi bütünüyle geçersiz hale getirebilir. ABD/İsrail-İran çatışması, bu tersine işleyişin dikkat çekici bir örneğini sunmaktadır.

Askerî boyutta stratejik istihbarat başarısızlığı

ABD ve İsrail’in taktik ve operatif düzeydeki istihbarat kapasiteleri, bölgede son derece gelişkin bir seviyededir. Elektronik istihbarat, insansız hava aracı gözetimi, sinyal istihbaratı ve insan istihbaratı ağlarına dayanan bu kapasite, İran’a yönelik operasyonlarda belirli bir etkinlik üretmiştir. Bu kapsamda nükleer tesislere, füze altyapısına ve komuta kademelerine yönelik saldırılar fiziksel tahribat yaratmış, yüksek değerli hedeflere yönelik dekapitasyon yaklaşımı da kısmen uygulanmıştır. Ancak bu taktik ve operatif başarılar, stratejik düzeyde kalıcı bir etki üretmemiş, İran’ın savunma ve karşı saldırı kapasitesini ortadan kaldırma hedefi gerçekleşmemiştir.

Bu stratejik yetersizliğin askerî boyuttaki en somut göstergesi hava savunma alanında ortaya çıkmaktadır. Teorik olarak İran’ın en zayıf olduğu düşünülen bu alanda dahi tam bir üstünlük sağlanamamıştır. İran, birden fazla ABD hava aracını hedef alarak hasar vermeyi başarmıştır. Daha dikkat çekici bir gelişme, Körfez’deki ABD askerî üslerine yönelik İran saldırılarının Donald Trump tarafından “sürpriz” olarak tanımlanmasıdır. Bu ifade, sıradan bir siyasî söylemin ötesinde anlam taşımaktadır ve stratejik istihbarat düzeyindeki yetersizliğin açık bir göstergesi niteliğindedir. İran’ın karşı saldırı kapasitesine ilişkin öngörülerin ne ölçüde hatalı olduğu, bu değerlendirmeyle somut biçimde ortaya çıkmıştır.

Benzer bir durum, Hizbullah’ın İsrail’e karşı yeniden faaliyete geçmesiyle de görülmüştür. İran’ın vekil ağının etkisiz hale getirileceğine ilişkin varsayımlar, sahadaki gelişmelerle uyum göstermemiştir. Dekapitasyon yaklaşımı açısından da benzer bir tablo ortaya çıkmaktadır. Üst düzey komutanlara ve askerî karar alma mekanizmalarına yönelik saldırılar operatif düzeyde belirli sonuçlar üretmiştir, ancak İran silahlı kuvvetlerinin komuta-kontrol yapısını işlevsiz hale getirme hedefi gerçekleşmemiştir. İran, kısa süre içinde bu kayıpları telafi edebilecek kurumsal derinliğe sahip olduğunu ortaya koymuştur.

Kültürel boyutta stratejik istihbarat başarısızlığı

Stratejik istihbarat başarısızlığının kültürel boyutu, askerî boyuttan daha derin bir düzlemde ortaya çıkmakta ve iki ayrı alanda kendini göstermektedir. Bu çerçevede ilk ve temel yanılgı, ABD ve İsrail harekâtlarının İran’da bir halk ayaklanmasına, toplumsal kırılmaya ve nihayetinde rejim değişikliğine zemin hazırlayacağı varsayımıdır. Bu yaklaşım, İran toplumunun dış saldırı koşullarında devletten koparak isyana yöneleceği öngörüsüne dayanmaktaydı. Özellikle Ali Hamenei’nin öldürülmesinin ardından, toplumun sistemin çözülmesine aktif biçimde katılacağı düşünülmüştü.

Buna karşın sahadaki gelişmeler bu beklentilerle örtüşmemiştir. İran toplumunun geniş kesimleri, dış tehdide karşı “toprak savunması refleksi” etrafında devletle aynı hatta konumlanmıştır. ABD ve İsrail saldırılarına yönelik yaygın toplumsal tepki, kültürel istihbarat analizlerinin İran’ın sosyal dokusunu sınırlı biçimde kavradığını ve tarihsel hafızayı yeterince dikkate almadığını göstermektedir. İran toplumunun İran İslam Devrimi ve İran-Irak Savaşı deneyimleriyle şekillenen dış müdahale hassasiyeti, yabancı müdahaleyi toplumsal bir kurtuluş olarak algılamayı zorlaştıran derin bir kültürel katman oluşturmaktadır. Bu katmanın analizlerde yeterince dikkate alınmaması, kritik bir değerlendirme hatasına yol açmıştır.

İkinci düzlem, İran’da bir Kürt ayaklanması senaryosu etrafında şekillenmektedir. Bu plana göre Batı Azerbaycan, Kürdistan Eyaleti, İlam ve Kirmanşah gibi Kürt nüfusun yoğun olduğu bölgelerde yürütülen hava harekâtları, yerel düzeyde otorite boşluğu yaratacak, bu boşluk silahlı Kürt örgütler tarafından değerlendirilerek geniş çaplı bir ayaklanmaya dönüştürülecekti.

Bu beklentilerin hiçbiri gerçekleşmemiş, Kürt siyasi aktörleri harekete geçmemiştir. Silahlı Kürt örgütler ise uygun koşulların, gerekli siyasi zeminin ve dış destek altyapısının oluşmadığını belirterek askerî inisiyatif almaktan kaçınmıştır. Bu durum, söz konusu toplulukların dış stratejik hesapların pasif unsurları olarak hareket etmediğini, kendi değerlendirmeleri doğrultusunda pozisyon aldıklarını ortaya koymaktadır. Kürt kimliğini ve siyasal tercihleri şekillendiren iç dinamikler, dışarıdan kurgulanan bir mobilizasyon mantığına her koşulda karşılık vermemektedir. Bu gerçeklik, kültürel istihbarat başarısızlığının ikinci boyutunu açık biçimde teyit etmektedir.

Stratejik istihbarat başarısızlığı ve irrasyonelliğin yoğunlaşması

ABD/İsrail-İran çatışması, taktik ve operatif üstünlüğün stratejik zafer anlamına gelmediğini bir kez daha ortaya koymaktadır. Bu analizde asıl dikkat çekici nokta, başarısızlığın kendisinden ziyade onun ürettiği dinamikte yatmaktadır. Stratejik istihbarat başarısızlığı, bu aktörleri stratejik hedeflerle uyumsuz, giderek daha agresif ve yapısal olarak daha irrasyonel bir tutuma yöneltmektedir.

Varsayımlar ile saha gerçeklikleri arasındaki derin fark, ABD ve İsrail’in karar alma süreçlerinde ciddi bir bilişsel baskı üretmektedir. Halk ayaklanmasının gerçekleşmemesi, Kürt mobilizasyonunun başlamaması, dekapitasyon yaklaşımının İran’ın komuta-kontrol yapısını işlevsiz kılamaması ve İran’ın karşı saldırı kapasitesinin ortadan kaldırılamaması, strateji düzeyinde tutarlı bir yeniden değerlendirme imkânını daraltmaktadır. Beklenen stratejik sonucun elde edilememesi, daha ihtiyatlı ve yeniden değerlendirici bir çizgiye yöneltmek yerine, ters yönde bir etki üretmekte ve daha sert, daha kapsamlı, hesaplama düzeyi daha düşük hamleleri teşvik etmiştir. Bu durum, başarısızlığın rasyonel bir öğrenme sürecine dönüşmediğini, aksine çatışmanın tırmanmasına zemin hazırladığını göstermiştir.

Bu baskının en belirgin sonucu, çatışmanın niteliğinde yaşanan dönüşüm olmuştur. Başlangıçta tanımlanan stratejik hedefler –İran’ın askerî kapasitesinin kalıcı biçimde tasfiye edilmesi, rejimin iç çelişkilerinden yararlanılarak zayıflatılması ve bölgesel vekil ağlarının etkisizleştirilmesi– giderek geri planda kalmaktadır. Bunun yerine taktik ve operatif konseptlere dayalı, fiziksel yıkım odaklı bir harekât anlayışı öne çıkmaktadır. Bu yaklaşımda amaç, belirli ve ölçülebilir bir stratejik sonuca ulaşmaktan ziyade İran’a azami fiziksel zarar vermek ve süreci sürdürmek yönünde biçimlenmiştir. Stratejik çerçeve geri çekilmekte, eylem ön plana çıkmaktadır.

Bu dönüşüm, çatışma teorisi açısından ciddi bir risk alanına işaret etmektedir. Savaşı anlamlı ve yönetilebilir kılan unsur, onun bir stratejik amaca bağlı araç niteliği taşımasıdır. Stratejik hedeflerin belirsizleşmesi ya da fiilen terk edilmesi, askerî gücün meşruiyet zeminini zayıflatmakta ve şiddeti kendi başına işleyen bir mantığa dönüştürmektedir. ABD/İsrail-İran hattındaki çatışma bu eşiğe hızla yaklaşmış ve nihayet 8 Nisan günü ABD tarafından çatışmanın durdurulmasına yönelik bir hamle gelmiştir. Sonuç olarak stratejik istihbarat başarısızlığı, geçmişe ait bir analiz hatası olarak görülmemelidir. Mevcut süreçte çatışmanın yönünü belirleyen, onu daha öngörülemez ve daha yıkıcı bir mecraya taşıyan ve nihayet çatışmanın durdurulmasına yol açan bir faktör olarak değerlendirilmelidir.